در سرزمين « موآب » به خاك سپرده مىشود . و دور نيست كه كوه « نبو » ى تورات همان كوه « نبا » ى امروزى باشد كه در هشت ميلى شرق نهر اردن جاى دارد ، و اما قلهء « فسجه » شايد قلهء غربى و پايينى همين كوه باشد ، راهى كه از همين كوه سرازير مىشود ، ما را به « عيون موسى » مىرساند كه مشرف بر ويرانه‌هاى قلعهء « خربة عين موسى » « 1 » مىباشند . در همانجا ويرانه‌هاى دورترى نيز هست كه « حزبة المخيط » نام دارند و گويا در شهر « نبو » در پنج ميلى جنوب شرقى « حسبان » جاى داشته‌اند ، و در همين كوه بازمانده‌هاى يك كليساى بيزانسى نيز ديده مىشود . « 2 » و شگفت و دردناك اين كه در تورات مىخوانيم مرگ موسى و هارون در بيابان و محروم ماندن آنان از رسيدن به سرزمين موعود ، از اين روى بوده كه فرمان خدا را از زير پا نهاده و او را ستايش نكرده بودند . از تورات بشنويم : « و تو در كوهى كه به آن برمىآيى وفات كرده به قوم خود ملحق شو ، چنان كه برادرت هارون در كوه هور مرد و به قوم خود ملحق شد ، زيرا كه شما در ميان بنى اسرائيل نزد آب « مريبا قادش » در بيابان « صين » به من تقصير نموديد ، چون كه مرا در ميان بنى اسرائيل تقديس نكرديد . پس زمين را پيش روى خود خواهى ديد ، ليكن به آنجا به زمينى كه به بنى اسرائيل مىدهم ، داخل نخواهى شد » . « 3 » و خدا مىداند و فرشتگانش گواه‌اند كه موسى و هارون نه چنان بوده‌اند كه تورات مىگويد ، زيرا كه آنها دو پيامبر بزرگوار و برگزيده بوده‌اند كه در راه رساندن پيام خدا و گسترش آن از هيچ كوششى دريغ نكرده و همهء عمر خويش را صرف آن كرده‌اند تا در حال اطمينان به خرسندى خدا به ديدارش رفته‌اند ، از اين روست كه قرآن كريم چنين ستايش‌آميز از آنان ياد مىكند و چنين آنان را بزرگ مىشمارد : « در اين كتاب ، موسى را ياد كن كه بنده‌اى مخلص و برگزيده بود و پيامبرى فرستاده ، او را كه از سوى راست طور آواز داديم و به همرازى خود نزديك كرديم و از روى رحمت و مهربانى برادرش هارون را پيامبر و ياور او ساختيم » ، « 4 »

--> ( 1 ) . S . J . Saller , The Memorial of Moses on Mount Nebo , 2 vols , London , 1941 . ( 2 ) . قاموس الكتاب المقدّس ، 2 / 953 - 954 ؛ نيز : J . Finegan , op - cit , p . 155 . ( 3 ) . سفر تثنيه ، 32 : 48 - 50 . ( 4 ) . « وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَ كانَ رَسُولًا نَبِيًّا - وَ نادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا